Austurríski rit­höf­und­ur­inn Stefan Zweig þurfti að flýja Evrópu á fjórða áratugnum vegna ofsókna nas­ista, en hann var gyð­ingur. Zweig sett­ist að í Brasilíu og framdi sjálfs­morð þar ásamt konu sinni — eins og rakið er hér.

Hann heill­að­ist af Brasilíu og sendi árið 1941 frá sér bók­ina Brasilía — Land fram­tíð­ar­innar, sem vakti mikla athygli, enda var Zweig einn fræg­asti rit­höf­undur heims á þeim tíma.

Tímaritið Frjáls verslun birti kafla úr þess­ari bók árið 1944. Í honum fjallar Zweig um töfra­drykk­inn kaffi sem Brasilíumenn fram­leiða í gríð­ar­miklum mæli. „Hvar sem komið var, var ilmur þess jafn indæll, sterkur og fjörg­andi, þessi svarti eldur örvaði skiln­ing­ar­vitin og skerpti hugs­un­ina,“ skrifar hann um kaffið í ótrú­lega fróð­legri og auð­les­inni frá­sögn sinni.

Suðrið gróf upp þetta tölu­blað af tíma­rit­inu og birtir kafla Stefans Zweig hér í heild sinni:

Í HEIMSÓKN HJÁ KAFFI KONUNGI

eftir Stefan Zweig

Einn af hinum mörgu vin­gjarn­legu siðum þessa gest­risna lands er sá, að sjálfsagt þykir að bjóða hverjum gesti, sem að garði ber, kaffi, á hvaða tíma dags sem hann kemur — ljúf­fengt, svart kaffi í litlum bollum.

Það er ekki drukkið á sama hátt og í Evrópu — eða rétt­ara sagt það er alls ekki drukkið, heldur er því skolað niður í einum sopa eins og sterkum, áfengum drykk. Og það er mjög heitt, svo heitt, að hundur myndi hlaupa ýlfr­andi burtu, ef fáeinir dropar af því lækju ofan á hann, eins og Brazilíumenn segja.

Erfitt mun að gera sér í hug­ar­lund, hve marga slíka kaffi­bolla Brazilíumaður drekkur til jafn­aðar á dag. Ég get þess til, að það séu milli tíu og tutt­ugu. Og jafn erfitt er að segja um, í hvaða borg það sé ljúffengast.

Í sér­hverjum bæ er það full­yrt með hóm­erskri ákefð, að þar sé kaffitil­bún­ingur full­komn­ari og betri en nokk­urs staðar annars.

Ég hef drukkið það með hlut­lausu hug­ar­fari og ánægju í litlu kaffi­hús­unum í Ríó, þar sem boll­inn kostar tvö hundruð reis (óend­an­lega lítið fé miðað við verð­lag í Norður-​​Ameríku), ég hef drukkið það í sjálfri heima­borg kaff­is­ins, Santos, og meira að segja í Instituto do Café í Sao Paulo, þar sem til­bún­ingur þess er orð­inn að hálf­gild­ings vís­indum og þar sem ég var leystur út með poka af kaffi, er ég horfði á, hvernig það var lagað, og auk þess kaffi­vél, svo að ég gæti æft mig í þess­ari list sjálfur.

Hvar sem komið var, var ilmur þess jafn indæll, sterkur og fjörg­andi, þessi svarti eldur örvaði skiln­ing­ar­vitin og skerpti hugs­un­ina. Kaffi kon­ungur væri hið rétta nafn á þessum svarta bur­geis, sem enn ræður ríkjum fjár­hags­lega í þessu geysi­stóra landi og stjórnar frá höfn­inni í Santos mörk­uðum og við­skiptum um allan heim að meira eða minna leyti.

Af hinum tutt­ugu til þrjá­tíu milljón sekkjum, sem not­aðir eru árlega í heim­inum, koma þrettán millj­ónir af ökrunum í Brazilíu og er flutt út frá Santos. Í raun réttri eru þessar perlugráu baunir eig­in­lega mynt og gjald­eyrir lands­ins. Brazilía greiðir með kaffi allar þær vörur, er inn þarf að flytja — einkum olíu, en einnig vélar og annað tækni viðkomandi.

Þess vegna var verð­lag kaffis hinn sanni mæli­kvarði á fjár­hag Brazilíu í heila öld. Þegar kaffið hækk­aði í verði, blómg­að­ist allt landið. En bæri svo til, að verðið lækk­aði, brenndi stjórnin hinn óselda hluta fram­leiðsl­unnar eða fleygði í sjóinn.

Í heila öld hefur kaffið táknað hér gull og auð­legð, gróða og áhættu. Verzlunarjöfnuður alls lands­ins byggð­ist á verð­gildi þess­arar vöru og sveiflum þess. Sum ár var það ekki mynt­gengi lands­ins, sem ákvarð­aði verð­lagið á kaff­inu, heldur verðið á kaff­inu, sem ákvarð­aði gengið.

Kaffið, þessi fjár­mála­bur­geis Brazilíu, er upp­haf­lega inn­flytj­andi, eins og margir aðrir í þessu landi, sem nú eru ríkir. Hið eig­in­lega heima­land kaff­is­ins er Arabía, Mokka-​​landið.

Og sagan segir, að dag nokk­urn hafi fjár­hirðar þar í landi tekið eftir því, að geitur þeirra fjörg­uð­ust stór­lega, er þær höfðu kroppað baun­irnar á runnum nokkrum. Þeir reyndu brátt baun­irnar á sjálfum sér og komust að raun um, að þær höfðu sér­stök áhrif á þá í þá átt að eyða þreytu­til­finn­ingu án þess að hafa nokkur skað­leg áhrif á heilsu þeirra.

Þess vegna köll­uðu þeir lög­inn af þessum dýr­mætu baunum „k’hawah“ (af „kaheja“, sem þýðir svefn­vörn). Arabar fluttu Tyrkjum þennan örvandi kraft­drykk. Þegar Tyrkir sátu um Vínarborg, tóku Austurríkismenn heila kaffisekki herfangi, og hinn brúni drykkur komst í tízku um alla Evrópu — um stund­ar­sakir eftir því sem sú góða madame de Sévigné gerði rang­lega ráð fyrir, er hún sagði um Racine, sem henni hafði sinn­ast við: „Cela pass­era comme le café“.

En kaffið varð var­an­legt (og það varð Racine líka), og það flutt­ist til frönsku nýlendn­anna, til Guiana, þar sem plönt­urnar og fræs­ins var vand­lega gætt sem verzlunarleyndarmáls.

Fyrir þúsund árum földu Kínverjar á sama hátt hrá­efnið í silki, kokoon, fyrir öllum útlend­ingum og lögðu dauðarefs­ingu við útflutn­ingi þess — þar til tveim munkum tókst að smygla einu kokoon til Evrópu í holum pílagrímsstaf.

Sömuleiðis fékk land­stjór­inn í Cayenne ströng fyr­ir­mæli um að leyfa ekki neinum útlend­ingi aðgang að ekr­unum. En til allrar ham­ingju fyrir Brazilíu átti land­stjóri þessi konu, sem á eða eftir veik­leika­stund gaf portú­galska liðs­for­ingj­anum Francesco de Melho Palheto nokkra runna og rætur árið 1727.

Þannig var hinum brúna inn­flytj­anda smyglað inn í Brazilíu. Og eins og allir aðrir inn­flytj­endur kunni hann brátt vel við sig í hinu nýja heim­kynni. Í fyrstu sett­ist hann að norðan til í land­inu, á svæð­inu með­fram Amasón og Maranhao í nábýli við frændur sína syk­ur­inn og tób­akið. Því að án félags­skapar þess­ara frænda fær kaffið aldrei notið sín til fulls.

Kringum 1770 fer kaffið að færa sig suður á bóg­inn til hér­aðs­ins umhverfis Ríó de Janeiró. Umhverfis Tijuca-​​hæðirnar, þar sem skýja­kljúfar keppa nú um land­rýmið við sveita­hallir, sölsar hann undir sig akr­ana og lætur þúsundir þræla ann­ast um sig. Þó getur hann ekki enn fylli­lega fellt sig við loftslagið.

Loks leggur hann undir sig allt hér­aðið Sao Paulo, og eftir þúsund ára flakk færir hann þaðan út heimsveldi sitt um allar jarðir. Að aust­ur­lenzkum hætti hneig­ist hann æ meir til harðstjórnar.

Frá kon­ung­legu hásæti sínu í Sao Paulo kúgar hann undir sig allt atvinnu­líf Brazilíu. Hinar glæsi­leg­ustu vöru­skemmur eru reistar honum til dýrðar. Hann stjórnar skipum heims­ins, segir fyrir um verð­gildi pen­inga, knýr landið út í glæfra­lega spá­kaup­mennsku og hættu­legar kreppur, drekkir jafn­vel sínum eigin börnum — þúsundum sekkja á þúsundir ofan — í sjónum, ein­ungis af því, að heim­ur­inn vill ekki greiða honum fullan skatt.

Ég taldi mér skylt að ganga á fund svo vold­ugs herra, og því fremur, að hann hefur svo oft létt undir með mér við vinnu mína og aukið ótelj­andi sinnum á ánægju mína í mann­legum félags­skap. Ef heim­sækja skal þennan herra og kon­ung nú á dögum í ríki hans, verður auð­vitað að halda lengra inn í landið en hingað til.

Upphaflega, þegar Portúgalsmaðurinn frá Cayenne flutti kaffið vestur um haf — Heinrich Eduard Jacob hefur sagt skemmti­lega frá þessu æfin­týra­lega flakki um heim­inn — voru ekr­urnar í námunda við strönd­ina. Dalirnir umhverfis Santos og sumir fal­legu skraut­garð­arnir í Tijuca, skammt utan við Ríó de Janeiro, voru kaffiekrur í hundruð ára. Svertingjar báru sekk­ina á bak­inu beint af ökrunum út í skipin.

En er jarð­veg­ur­inn hafði alið í áratugi og aldir millj­arða og aftur millj­arða af þessum töfra­baunum, tók hann að þreyt­ast, baun­irnar urðu smærri og töp­uðu styrk­leik og ilm.

Kaffirunnur lifir hér um bil átta­tíu ár í sömu mold, um það bil nákvæm­lega eina öldur­mann­sævi. Ekrurnar voru því færðar lengra og lengra inn í landið, því að Brazilíu hefur aldrei vantað ósnortna mold. Fyrst voru þær færðar frá Santos til Sao Paulo, þar sem hin frjó­sama rauða mold fram­leiðir fjórum sinnum meira en í Ríó, og síðan frá Sao Paulo til Campinas og þannig alltaf lengra og lengra inn í landið …

Jæja, við skulum halda af stað út á lands­byggð­ina, þangað sem kaffi kon­ungur hefur aðsetur sitt nú á dögum. Við leggjum upp með næt­ur­lest frá Ríó í tutt­ugu klukku­stunda ferð til Sao Paulo. Þaðan eigum við enn þriggja stunda ferð til Campinas, hinnar gömlu jesúítanýlendu.

Þá þurfum við aðeins að fá okkur bif­reið og erum komin inn í mitt kaffilandið og loks að einum búgarð­inum — facenda. Facenda eða hacienda — hvernig stendur á því, að maður kann­ast svo vel við þetta orð?

Hvernig stendur á því, að það hljómar svo und­ar­lega róm­an­tískt og kunn­ug­lega og hvers vegna vekur það upp svo sterkar og löngu gleymdar minningar?

En allt í einu man maður, hvernig í því liggur. Ekkert festir eins rætur með manni og það, sem maður les með áfergju í æsku. Hversu skýr var myndin, sem ímynd­un­ar­afl bernsk­unnar brá upp af þessum facendas í Brazilíu og Argentínu: Þessum litlu bónda­bæjum, umluktum hávöxnum og þéttum hita­belt­is­gróðri, þessum enda­lausu gresjum, öllu þessu ann­ar­lega landi, sem fóstr­aði hættur og ótrú­leg­ustu æfintýri!

Hve mann hafði langað á þeim árum til að mega sjá og reyna þetta allt saman aðeins einu sinni! Og nú var maður kom­inn þangað!

En í stað þess að þeysa heim að bænum á f jör­ugum gæð­ingi er nú ekið í bif­reið eftir blómstrandi trjá­göngum heim á hlaðið. En allt er ann­ars nákvæm­lega eins og það var á mynd­unum í gömlu barna­bók­unum úr löngu lið­inni bernsku: bónda­bær­inn, hið flata, ein­lyfta hús með breiðu, skugg­sælu sól­byrgi á alla vegu og sett í hina geysivíð­áttu­miklu land­ar­eign miðja. Og þarna skammt frá því standa hús verka­mann­anna umhverfis lítið torg. Þá minn­ist maður þess allt í einu úr bók­unum — og það eru, þegar að er gáð, ekki nema fimm­tíu ár síðan — að það var hér, sem þræl­arnir bjuggu, sátu á kvöldin á torg­inu og sungu þung­lynd­is­leg ljóð sín.

Kannske man ein­hver grá­hærði svert­ing­inn, sem nú gengur hér um rólegur og ánægður á svip, ennþá eftir þeim dögum. En um leið og maður gengur inn í hið gest­risna hús, hleypur klukka heims­ins þegar í stað fram til nútím­ans. Þó að gamla panelloftið sé óbreytt og fal­legu, gömlu hús­gögnin úr hinum dýra og harða jacaranda-​​viði, silf­ur­skál­arnar og heim­ilisölt­urin, allt sé rækt­ar­sam­lega varð­veitt f rá dögum portú­gölsku inn­flytj­endanna, þá eru þessir bónda­bæir ekki lengur ein­mana­legir og afskekktir staðir eins og fyrrum, er þangað komu aðeins stöku sinnum ferða­langar í svaðilförum.

Nú á dögum eru þetta vist­leg, nýtízku sveita­setur með öllum þægindum — sund­laug, leik­völlum, útvarpi, grammó­fón og bókum (og meðal þeirra finn ég nokkrar eftir sjálfan mig — um það gleymdir þú, ungi maður, að láta þig dreyma!). í stað hætt­unnar, sem alls­staðar lá fyrrum í leyni, ríkir hér nú glað­værð og vin­gjarn­leiki, því að öld tækn­innar hefur gert hita­beltið jafnt sem hina eyði­leg­ustu afkima heims byggilegt.

Sjálfar ekr­urnar breið­ast á alla vegu út frá bænum um skóg­lausar, öldóttar hæðir, og hver bær liggur eins og eyja í þessu víð­áttu­mikla, græna hafi. En þessi grænka er í raun­inni einkar til­breyt­inga­laus. Og því er ekki að neita, að kaffi– og sér­stak­lega teekrur — ég minn­ist þeirra frá Ceylon — eru ákaf­lega þreytandi.

Kaffirunnarnir, allir jafn háir og breiðir og með sama kalda, græna litnum, eru gróð­ur­settir með nákvæm­lega jöfnu milli­bili, svo að þeir minna helzt á her­mannaröð í blað­grænum bún­ingum, sem stefnir út að sjón­deild­ar­hringnum án gleði, lita­skrauts og hljómfalls.

Augað verður brátt þreytt. á að horfa á þessar slétt­leitu, grænu hæðir, og maður verður feg­inn að rek­ast á ban­ana­ekru, þar sem trén minna þó með hinum ólögu­legu klösum sínum á til­breyt­ingu og sér­kenni­leik, og eru ekki eins þreyt­andi sviplaus.

En gildi þess­ara runna er ekki fólgið í feg­urð þeirra, heldur í því, sem þeir fram­leiða, og hver þeirra gefur að minnsta kosti af sér ein tvö þúsund ber á ári (það er aðeins ein upp­skera á ári á þessum vel rækt­uðu ekrum).

Og þar sem oft eru hundruð þúsund slíkir runnar á einni land­ar­eign, fær maður hug­mynd um hinn undra­verða leynd­ar­dóm þess­arar djúpu, dökku moldar, sem getur fyllt slíka ótrú­lega mergð til síð­ustu baunar með safa og sæt­leik. Sjálf tínslan er eins ein­föld og hugs­ast getur.

Á þessu sviði hefur vélin brugð­ist í því að leggja nokkuð af mörkum, sem komið gæti í stað­inn fyrir manns­hönd­ina. Berin eru tínd af runn­unum með fingrum tínslu­mann­anna alveg eins og fyrir hundrað árum. Og hinir til­breyt­inga­lausu söngvar, sem fylgja þess­ari til­breyt­inga­lausu vinnu, eru senni­lega þeir sömu, sem svörtu þræl­arnir sungu.

Og síðan er baun­unum hlaðið á hest­vagna og bif­reiðar, eins og þær væru sandur, og þeim ekið heim að bænum. Þar er kaffi kon­ungi sýnd nokkur ófrá­víkj­an­leg virð­ing­ar­merki, t. d. þau, að baun­irnar eru þvegnar og síðan þurrk­aðar í sterku sól­skini. Að því búnu er hýðið loks losað utan af þeim með þar til gerðri vél, og hinum afhýddu, þvegnu baunum er nú hellt gegnum sáldir og pípur í poka.

Með þessu er verkið (eða virð­ist vera) á enda. Það er ekk­ert róm­an­tísk iðja, ekk­ert ólíkt því að afhýða og þurrka mat­baunir. Og það var aðeins eitt, sem ég undr­að­ist við alla þessa starf­semi á ökrunum, í bænum og hreins­un­ar­stöð­inni, og það var það, að hvergi fannst þar nokkur vottur af kaffiilm. Ég hafði alltaf verið sann­færður um, að þegar maður gengi um akur með þúsund kaffírunnum, myndi maður finna ilm­inn af þessum hinum ilmrík­asta allra drykkja, ljúfa angan, sem legði upp af öllum þessum ökrum, ein­hvern ilm, eins og reyndar leggur af öllum kornökrum og skógum.

En svo und­ar­lega sem það kann að virð­ast er kaffi­baunin alger­lega ang­an­laus. Hún felur þrjósku­lega allan ilm í innsta kjarna sínum. Öll hin leynd­ar­dóms­fullu sölt, olíur og krydd­efni, sem taka að ilma svo unaðs­lega strax og búið er að brenna baun­ina, láta ekk­ert á sér bæra fram að því.

Það má vaða upp í ökla í kaffi­baunum í vöru­skemm­unum og finna þó ekki fremur kaffiilm en maður væri að vaða sand. Maður gæti gengið um einn af þessum búgörðum án þess að geta um það sagt, hvort öll þessi knippi eru heldur kaffi, baðmull eða kakaó. Fyrir þann, sem hafði látið sig dreyma um sæta, seið­andi angan, voru það nokkur von­brigði að sjá, að allar þessar þúsundir af sekkjum, sem höfðu að geyma hinn dásam­lega tauga­fjörgjafa, lágu þarna í hlöðum eins og sementspokar.

Öðru sinni varð ég undr­andi, er ég kom aftur til Santos, hinnar miklu útflutn­ings­hafnar Brazilíu. Ég hafði buist við, að allri verkun baun­anna væri lokið, er þær voru settar í pok­ana. En ég upp­götv­aði, að í hinum stóru verzl­un­ar­húsum er allt verkið unnið upp að nýju, því að ekki vilja allir í heim­inum sama kaffið.

Alveg eins og sjá má í hinum miklu slát­ur­húsum í Argentínu, hvernig kjötið er flokkað á útflutn­ings­staðnum sam­kvæmt mis­mun­andi smekk hinna ýmsu landa, feitt kjöt greint frá mögru, stórir nauta­skrokkar frá smáum, þannig verður að taka hverja kaffi­baun úr poka sínum aftur í Santos, þessum gló­andi bak­arofni við hafið.

Aftur er þeim hrúgað í hauga. Síðan sog­ast þær gegnum pípu, mynda stöð­ugan straum, sem rennur upp og niður gegnum rennur og sáldir, sem aðgreina stórar baunir og smáar. Við renn­urnar standa konur og vinsa úr ónýtar baunir eða skemmdar með fimum, brúnum höndum.

Þannig eru hinir form­lausu haugar aðgreindir eftir gæðum. Hver kaffi­teg­und fær sínar umbúðir og sitt teg­und­ar­heiti. Sjálfvirkir mælar og vogir láta nákvæm­lega 50 kg af hinni sömu kaffi­teg­und í hvern poka, sem þegar hefur fengið númer sitt og nafn. Og meðan hinir fullu en opnu pokar eru færðir burt á bandi, taka aðrar vélar við og binda fyrir þá. Þá loks, eftir alla þessa hag­legu og sjálf­virku aðgrein­ingu, er kaffið til­búið að leggja af stað með skip­unum, sem bíða eftir því, í hina löngu ferð sína til allra landa heims. En jafn­vel þennan síð­asta spöl frá vöru­skemm­unum til skips fer flutn­ing­ur­inn fram með óvenju­legum hætti.

Nú er gamla lagið lagt niður, að lyfta. sekk eftir sekk upp á bakið á sól­brenndum burð­ar­manni, sem ber hann síðan eftir land­göngupall­inum upp á þilfarið. Og ekki eru heldur eins og í öðrum höfnum not­aðir hegrar, sem lyfta vör­unum í fal­lega boga frá vöru­skemm­unni út í skipið. Það er notuð eins konar stál­brú á teinum, sem rennt er upp að skips­hlið­inni og og stillt þannig, að hun sé jafnhá þilfarinu.

Á þess­ari brú er komið fyrir keðjupumpu, renn­andi borða, sem flytur sekk­ina (á stórum þægilegri hátt en farþegana)beint innan úr vöru­skemm­unum á skipsfjöl.

Það er heill­andi að horfa á þessa hljóð­lausu, vél­rænu skrið­hreyf­ingu. Eins og kinda­hópur, sem rek­inn er eftir mjórri götu, renna hvítir sekk­irnir hér hver á eftir öðrum klukku­stund eftir klukku­stund, fyrst upp frá vöru­skemm– unum og síðan ofan að skip­inu — og þá fer maður að gera sér grein fyrir því, hví­líkt ógnar vöru­magn eitt skip getur gleipt og siglt með í lang­ferð. Og þegar maður sér skip eftir skip bíða hér á hverjum degi, fer mann að gruna, hví­lík kynstur það eru, sem hið kaffi­drekk­andi mann­kyn eyðir á hverri klukkustund.

Loks er hið óseðj­an­lega skip fullt. Eimpípa blæs, titrandi skrið­borð­inn nemur staðar, og tveir eða þrír sekkir halda áfram á kast­inu og fylgja hægt á eftir hinum. Þá kveður við hinn sker­andi eim­pípu­blástur. Vélarnar fara drynj­andi af stað, og maður mjak­ast hægt frá kaffi­strönd­inni. Fáein hús glampa enn í sól­skin­inu, fáeinir grannir pálmar hneigja höfuð sín. En með hverri mín­útu fjar­læg­ist hin glitrandi grænka hita­belt­is­ins æ meir. Brátt eru hæð­irnar ekki annað en dimmir, óljósir skuggar. Og and­ar­taki síðar er jafn­vel þessi hinzta kveðja frá ríki kaff­is­ins horfin sýn.

Allt er um garð gengið, ekk­ert eftir nema minning!

En þegar ég er aftur kom­inn heim og sit yfir bolla af þessum ljúf­fenga drykk, sem fjörgar bezt allra okkar „mildu“ drykkja, minnir ang­andi ilmur hans mig aftur á allt, sem ég hef séð — hita­belt­is­sól­ina, sem leggur hinn leynd­ar­dóms­fulla eld í innsta kjarn­ann, hið hvíta ljós, sem lætur allt blómg­ast og gróa, hvern flóa, hvert tré í þessu fram­andi landi, sem knýr mann til draum­lyndis, meðan maður er þar, og vekur manni heim­þrá í fjarsk­anum — þrá eftir þeim heimi, þar sem nátt­úran er enn frjáls, máttug og óþrot­leg sköpun.

Þessi mynd af Rio de Janeiro birt­ist með grein Stefans Zweig í Frjálsri verslun og má ætla að hún sé frá fimmta áratugnum.