Löngu fyrir auglýsingaherferðina Inspired by Iceland var búið að undirbúa vandaða kynningu á landi og þjóð þar sem flakkað var landshorna á milli. Glærukynningar eru ef til vill eldri en nokkur gerir sér grein fyrir. Jafn gamlar og ljósmyndun virðist vera.

Fyrir nokkrum árum fundust 61 ljósmyndir Magnúsar frá 1925 sem taldar eru hafa verið notaðar af Jón Ófeigs­syni, þýsku­kenn­ara við Mennta­skól­ann í Reykja­vík, sem ferðaðist um Danmörku og Þýskaland 1924-25 og hélt fyrirlestra um Ísland. Þær fylgja hér á eftir. Ábendingar um efni myndanna eru velkomnar á lemurinn[hjá]lemurinn.is.

Eins og nafnið gefur til kynna er það lífæð höfuðborgarinnar, gatan okkar allra sem er miðstöð verslunar, menningar, veitingastaða og mannlífs sem er umfjöllunarefnið. Rölt er upp Laugaveginn, og reyndar Bankastræti líka, og á meðan er farið í gegnum sögu og skipulag hverrar byggingar fyrir sig í máli og myndum. Bókin er mikið konfekt fyrir sögugrúskara og skipulagsnörda sem eru margir hverjir nú þegar byrjaðir að gæða sér á bestu molunum.

Lemúrinn fékk að skyggnast bak við tjöldin og ræddi við þau hjónin. Um leið birtist hér ágætis forsmekkur af gríðarmiklu myndefni og fróðleik sem bókin hefur að geyma. Í henni eru yfir 200 ljósmyndir og vel yfir 100 teikningar. Myndatextar í þessari grein eru fengnir úr bókinni.

Lemúrinn: Segið okkur aðeins frá uppruna verksins, hvernig varð hugmyndin að því til? 

Guðni: Það mætti segja að hugmyndin sé næstum 20 ára gömul, því árið 2002 opnaði ég verslunina Dogma á Laugavegi með bræðrum mínum og þar kviknaði áhuginn og forvitnin um sögu húsanna við götuna. Umræðan um hana hefur svo auðvitað verið mjög lifandi og rýmið tekið heilmiklum breytingum sem gerði það að verkum að löngunin til að ráðast í þessa rannsókn bara óx. Hugmyndin um Laugavegsbókina var svo sett aðeins til hliðar fyrir um níu árum  þegar við Anna ákváðum að skrifa bók um Reykjavík sem ekki varð. Það var mjög skemmtilegt samstarf sem við ákveðum að fylgja eftir með þessari eldri hugmynd að bók. 

Anna: Í Reykjavík sem ekki varð fjölluðum við um opinberar byggingar í miðbæ Reykjavíkur sem átti að reisa í annari mynd eða á öðrum stað en þær risu á endanum. Það mætti segja að það hafi verið ansi góð æfing fyrir nýju bókina, en þar tökum við fyrir 120 hús við Bankastræti og Laugaveg í stað átta í þeirri gömlu. 

Lemúrinn: Voruð þið á kunnuglegum slóðum á Laugavegi í þeim efnum, rákust þið á byggingar við Laugaveg sem aldrei urðu? 

Guðni: Já, það var einmitt það sem okkur fannst hvað mest spennandi í upphafi rannsóknarvinnunnar, hvort það myndu ekki leynast hús við götuna sem ekki urðu, og það var raunin. Á teikningavef borgarinnar fundum við hátt í fimmtíu teikningar að húsum sem ekki risu, eða risu aðeins að hluta til í upphaflegri mynd. Nær öll þessi hús voru teiknuð á tímabilinu 1927-1950 sem má rekja til þess að í tengslum við skipulagsuppdráttinn af Reykjavík frá 1927 virðist hafa verið gerð krafa um að ekki mætti lengur byggja litlar viðbyggingar við gömlu timburhúsin nema sýnt væri fram á að nýi húshlutinn væri hluti af stærri hugmynd. 

Anna: Svo kemur kreppan 1930 og þá stöðvast nær alveg þessi uppbygging sem hafði verið á þriðja áratugnum en þá reis fjöldi þrílyftra steinsteyptra húsa við götuna og heilmikið sem ekki varð var teiknað. Það er ekki fyrr en á sjötta áratugnum, eftir rúma tvo áratugi af kreppu, innflutningshöftum og heimsstyrjöld að farið er að fjárfesta í uppbyggingu á Laugavegi að einhverju ráði. Í millitíðinni var því mikið um að byggðir væru litlir hlutar stórhýsa sem svo voru ekki kláruð.

Lemúrinn: Laugavegur á sérstakan stað í hjörtum Íslendinga. Hún er okkar helsta verslunargata og, tja, djammgata. En það var ef til vill tilviljun að svo varð?

Guðni: Það eru skemmtilegar sögur af djammi í bókinni frá bannárunum á millistríðsárunum. Til dæmis var krá á Laugavegi 6 þar sem skáld og sjóarar sátu oft saman. Þrátt fyrir áfengisbann var þó almenn vitneskja að vín væri oft haft um hönd á slíkum stöðum. Í heimildum mátti finna frásagnir af því að slagsmál hafi borist út á götu þegar lögreglan mætti stundum á svæðið. Það var svo dálítið svakalegur staður sem hét White Star á Laugavegi 11 á fjórða áratugnum. Hann var vinsæll meðal erlendra sjóara og þótt margt sem þar gerðist á lágu siðferðislegu plani. Silli og Valdi opnuðu síðar Adlon bar þar árið 1950, en hann var yfirleitt kallaður Ellefu. Þar var svala fólkið, áhugafólk um listir og menningu. Þetta var líka umtalaður samkomustaður samkynhneigðra karlmanna í Reykjavík. 

Á sjöunda og áttunda áratugnum voru svo margir af vinsælustu skemmtistöðunum jafnvel komnir út fyrir miðbæinn, eins og til dæmis Röðull í Skipholti, sem byrjaði reyndar á Laugavegi 87. Svo virðist hafa orðið nokkur breyting þar á í lok níunda áratugarins, en þá hafði verslun dalað nokkuð á Laugavegi í kjölfar opnunar Kringlunnar og lögleiðing bjórsins 1989 hafði eflaust áhrif. Þá fjölgaði talsvert krám og skemmtistöðum á Laugavegi, svo mjög að mörgum þótti nóg um. Á endanum var setttur kvóti á fjölda vínveitingastaða á Laugavegi sem varð til þess að margir staðir opnuðu í hliðargötunum. Það var ekki heldur vinsælt, að minnsta kosti ekki meðal íbúa. 

Lemúrinn: Færum okkur aftur í byggingarnar sjálfar og tíðarandann. En byggingar og tíðarandi virðast haldast hönd í hönd þegar kemur að Laugaveg. Allt frá burstabæ til póstmódernisma er eins og gatan geti breytt um svip eins og kynslóðir breyta um hárgreiðslur eftir tískubylgjum. Þetta hlýtur að vera nokkuð einstakt? 

Guðni: Já, það er í raun merkilegt hversu marga og fjölbreytta byggingarstíla er að finna við einu og sömu götuna, en við tókum saman tuttugu mismunandi stíla í bókinni. Svo er það hitt að byggingarnar og rýmið á milli þeirra hefur í gegnum tíðina að töluverðu leyti breyst í takt við tíðarandann hverju sinni. Þegar funkísstíllinn varð t.d. ráðandi á  fjórða og fimmta áratugnum þá voru mörg timburhús múrhúðuð að utan og gluggar stækkaðir. 

Svo er tíðarandinn líka alltaf mjög sýnilegur í búðaskiltunum og gluggaútstillingum, sem gerir það að verkum að þegar maður skoðar gamlar ljósmyndir af götunni þá veit maður alltaf á hvaða áratug þær eru teknar. Það er þó ekki síst rýmið á milli húsanna sem gefur vísbendingar um tíðarandann, því auk ljósastaura og götugagna þá spila bílar, og aðrir fararskjótar, og fatatíska þeirra sem eiga leið um götuna stóran sess í stemmningunni og tíðarandanum á ljósmyndunum. 

Lemúrinn: Eigið þið ykkur eftirlætis tímabil eða útlit Laugavegar, nú eftir þessa miklu rannsóknarvinnu? Er Laugavegur enn á sínu blómaskeiði, ef svo má að orði komast? 

Anna: Þriðji áratugurinn er sá tími sem við vorum hvað mest heilluð af í upphafi rannsóknarinnar, og vorum jafnvel að hugsa um að bókin yrði fyrst og fremst um þann tíma. Þá eru kaupmenn að byggja þrílyft steinsteypt stórhýsi utan um rekstur sinn af miklum metnaði og framtíðarsýn. Kaupmenn sem höfðu margir hverjir flutt til bæjarins einhverjum árum fyrr með báðar hendur tómar. Stórhýsi þeirra voru með verslun á jarðhæð, lager í kjallaranum og oft verkstæði með stórum vélum jafnvel á efri hæðum. Á efri hæðum voru líka oftast íbúðir þar sem kaupmenn bjuggu með sínum fjölskyldum. Öll rými sem ekki voru nýtti fyrir reksturinn voru svo auðvitað leigð út, enda eftirspurnin mikil. Sýn þessarar kynslóðar sem er að fæðast öðru hvoru megin við aldamótin 1900 á framtíð Reykjavíkur, þegar hún er að breytast úr þorpi í borg, er svo spennandi. 

Guðni: Guðjón Samúelsson gerir á þessum tíma fyrsta heildarskipulag fyrir Reykjavík, og samkvæmt því átti Laugavegurinn að vera randbyggð þrílyftra steinsteyptra húsa og rífa átti öll timburhús við götuna. En svo kemur kreppan og þessi uppbygging stöðvast nánast alveg, ef frá eru taldar allar þessar viðbyggingar sem við erum búin að nefna, sem þó áttu að vera upphaf að stórhýsi sem yrði svo klárað eftir kreppu. En svo kom stríð og innflutningshöft og þegar uppbygging hófst aftur á sjötta áratugnum var módernisminn kominn til sögunnar, og já bara allt önnur hugmyndafræði komin fram á sjónarsviðið. 

Anna: Sem er líka svo spennandi og erfitt að horfa framhjá í svona bók, svo við enduðum á að fjalla um sögu götunnar frá upphafi til dagsins í dag. Við réðumst í raun í að taka fyrir hvert einasta húsnúmer á milli Lækjargötu og Hlemms. Það var auðvitað risastórt verkefni og kannski eftir á að hyggja smá brjálað en við sjáum ekki eftir því. 

Síðan við fæðumst eftir 1980 er kannski erfitt að tala um blómaskeið í sambandi við Laugaveginn en gatan er samt alltaf lifandi og í stöðugu samtali við samtíma sinn. Það mætti kannski frekar tala um síðustu áratugi sem breytingaskeið. Allir eru sammála um að þetta sé aðalgatan okkar og að það verði hún alltaf. Við erum enn með verslanir við götuna sem hafa verið þar í yfir 100 ár. Það er mjög merkilegt því á sama tíma hefur borgin sem heild breyst alveg ótrúlega mikið. Þótt gatan sé ekki lengur mikilvæg umferðaræð verður hún alltaf almenningsrými sem fólk, Reykvíkingar og gestir borgarinnar, munu sækja mikið í. Og þar sem er fólk verður alltaf eftirspurn eftir einhverskonar verslun og þjónustu.

Prestaskólinn er ekki gamall en hefur grotnað niður undan náttúruöflunum í um hálfa öld. Byggingin var reist á sjöunda áratugnum og er meðal fárra bygginga á Bretlandseyjum sem reistar voru á eftirstríðsárum og njóta hæsta stig verndunar. Til þess að skilja hvernig fyrir byggingunni er svona komið þarf að spyrja margvíslegra spurninga um trúarbrögð og sögu.

Veraldarhyggja mætti vera meira í umræðunni

Á Vesturlöndum hefur dregið stöðugt úr umfangi og mikilvægi skipulagðra trúarbragða á undanförnum áratugum. Samkvæmt Hagstofunni hefur hlutfall Íslendinga í Þjóðkirkjunni fækkað á síðastliðnum tveimur áratugum úr 86,5% (1998) í 63%. Þetta gerist samhliða því að meðalaldur hækkar og innflytjendum fjölgar.

Svipaðu sögu er að segja frá Danmörku þar sem hlutfall Dana í dönsku þjóðkirkjunni hefur minnkað úr 85,8% (1998) og í 74,3% (2020) . Í Skotlandi er aðra sögu að segja. Á einum áratug hefur hlutfall þeirra sem segjast ekki tilheyra neinum trúarbrögðum fjölgað úr 40% í 56% á sama tíma og þeim sem segjast tilheyra Skosku þjóðkirkjunni hefur fækkað um 14%, úr 34% (2009) í 20% (2018).

Kaþólikkum á Íslandi hefur hins vegar hríðfjölgað, þeir hafa ríflega þrefaldast, úr því að vera rúmlega þrjú þúsund (1998) og í að vera rúmlega 14 þúsund (2020). Það er mögulega til komið vegna hás hlutfalls kaþólikka meðal pólskra innflytjenda.

Mikill meirihluti Íra eru og hafa verið kaþólikkar (yfir 78% árið 2016). Átakalínurnar sem skiptu Írlandi í tvennt voru í grófum dráttum þær að íbúar Ulster-héraðs Norður-Írlands voru flestir mótmælendatrúar og hlynntir ríkjasambandi við England/Bretland en íbúar annars staðar á Írlandi voru kaþólskir sjálfstæðissinnar.

Kaþólikkar i Skotlandi eru mestmegnis að uppruna til írskir innflytjendur úr verkamannastétt. Um 14% Skosku þjóðarinnar eru kaþólikkar.

Gerið svo vel að muna 5. nóvember

En hver var staða kaþólsku kirkjunnar í Skotlandi? 

Þann 5. nóvember ár hvert fagna Bretar því að tekist hafi að hrinda samsæri nokkurra aðalsmanna um að ráða af dögum Jakob 6. Skotakonung og breska þingmenn í byrjun 17. aldar með því að sprengja í loft upp breska þinghúsið.

Í grein í Skírni frá 1928 útskýrir Guðbrandur Jónsson hvernig „æskulýðurinn [fer] um götur Lundúna með mynd af Guy Fawkes úr hálmi og druslum. Er hún síðan brennd og sungið um leið„: 

Please to remember
The fifth of November
Gunpowder treason and plot.
I see no reason,
Why gunpowder treason
Should ever be forgot.

(Gerið svo vel að muna 5. nóvember og púðursvikin og samsærið.
Ég sé enga ástæðu til að púðursvikin falli nokkurn tíma í gleymsku).

Guðbrandur heldur áfram: „Það er ekki skáldskapur í þessu, en hitt, að þessum hryllilega glæp er snúið upp í gáska og götuglens, er talandi vottur þeirrar hugarfarsbreytingar, er orðið hefir hjá öllum lýði, að latneska setningin »nulla salus extra ecclesia« — utan kirkjunnar engin sáluhjálp — hefir orðið að víkja fyrir íslenzka málshættinum »hver er sæll í sinni trú«„.

Hvað var það við þetta samsæri sem ekki mátti falla í gleymskunnar dá?

Fawkes var kaþólikki og Jakob mótmælendatrúar.

Bresku siðaskiptin á 17. öld lýstu sér í togstreitu á milli kaþólskra kirkjuyfirvalda í Róm og hópa mótmælendatrúar og náðu hápunkti í Dýrlegu byltingunni 1688. Fyrst um sinn snerust fagnaðarlætin 5. nóvember um sterka trúarlega sannfæringu, sáluhjálp einstaklinga. Mótmælendatrúar Lundúnabúar brenndu líkneski af kaþólska páfanum, æðsta yfirvaldi Rómarkirkju. Hvorki er vitað hvenær né hvers vegna tekið var upp á því að brenna líkneski af Guy Fawkes í stað páfans. Guy var þegar allt kemur til alls, ekki nema peð í samsærinu um að myrða Jakob 1. Fyrstu heimildir af því að brennd hafi verið líkneski af Guy eru frá lokum 18. aldar.

(Fyrir tilstilli Hollywood-bíómyndarinnar V for Vendetta (2005) hefur hlutverk Fawkes breyst, frá því að vera skúrkur og yfir í tákngerving andstöðu við kúgun yfirvalda.)

Syndsamleg hegðun séra MacMillans gagnvart giftri konu

Við höfum stuttlega farið yfir það hvernig dregur úr áhrifum skipulagðra trúarbragða og hvernig kaþólsk trú á sér umdeilda sögu í Bretlandi. En nú víkur sögunni til smábæjarins Cardross í Skotlandi sem er í um 45 mínútna akstursleið, norð-vestur frá Glasgow um miðja nítjándu öld.

Árið 1843 varð mikilvægur atburður í trúarlegri sögu Skotlands þegar skoska ríkiskirkjan klofnaði. Klofningur þessi snérist þó ekki um ágreining innan kirkjunnar, hann var til kominn vegna þess að frá 1711 máttu landeigendur lögum samkvæmt skipa presta í sóknir. Mörgum þótti slíkt vald efnafólks til afskipta innan kirkjunnar hneykslanlegt og mikil ögrun við sjálfan guð. Árið 1834 mótmæltu sóknarmeðlimir smábæjarins Auchterarder þessu óréttlæti með því að ganga fylktu liði úr kirkjunni. Klofningurinn 1843 varð þegar 450 prestar gengu úr ríkiskirkjunni og stofnuðu Fríkirkju Skotlands.

Árið 1859 var lögð fram kæra gegn John Macmillan, fríkirkjupresti Cardross, fyrir kirkjurétti í Dumbartonskíri, en kirkjuréttur er sérstakur dómstóll á vegum kirkjunnar. John var sakaður um að hafa verið drukkinn á almannafæri í tvígang og hafa auk þess haft uppi ósiðlegt háttalag við gifta konu á almannafæri undir áhrifum áfengis. Allt saman mjög hneykslanleg hegðun.

John var fundinn sekur að hluta til og sviptur hempunni, þ.e. hann var rekinn úr starfi sínu sem prestur. John unni ekki dóminum og áfrýjaði til æðra stigs kirkjuréttarins. Þegar áfrýjun Johns til kirkjuréttarins var hafnað áfrýjaði hann til almennra dómstóla. Hér var aftur kominn árekstur á milli hins veraldslega og hins andlega. Málið, sem varð þekkt sem Cardross-málið, vatt töluvert upp á sig. Ákvörðun Johns um að áfrýja til almenns dómstóls vakti mikla hneykslun. Með því mátti skilja að ríkisvaldið væri fríkirkjunni máttugra. Í predikun Séra Roberts Buchanan við Free College Church í Glasgow þann 18. nóvember 1860 sagði hann meðal annars eftirfarandi:

Sem fyrr, er trúarlegt frelsi kirkjunnar í húfi. Það frelsi felst í fullkominni undanþágu embættismanna hennar, í innri málefnum hennar og aga, frá hvers kyns fyrirmælum, eða afskiptum, frá öðrum en Jesús Kristi Drottni, eina Höfuð hennar og Konungur, sem talar til þeirra með Orðum Sínum, og leiðbeinir þeim með Anda Hans.

Staðurinn Cardross hafði þar með áunnið sér hugrenningartengsl við veraldlega lesti, hroka og virðingarleysi gagnvart almáttugum og algóðum guð.

Glasgow eftirstríðsáranna

Tæpri öld síðar er sögusviðið Glasgow eftirstríðsáranna. Íbúafjöldi Glasgow hafði aukist jafnt og þétt fram að seinni heimsstyrjöld en töluverð félagsleg vandamál steðjuðu að.

Í Glasgow höfðu byggst upp fátækrahverfi í miðju borgarinnar eða slum, þar fóru saman þétt byggð lélegra húsa, fátækt, félagsleg vandamál á borð við ofbeldi og mikil áfengisdrykkja (ein þekktasta skoska skáldsagan No mean city gerist einmitt á millistríðsárunum í hinu alræmda Gorbals-hverfi). Helsta verkefni borgarstjórnarinnar var að móta borginni stefnu til framtíðar sem myndi leysa þessi vandamál.

Fyrsta skipulagsáætlun Glasgow var gefin út í mars 1945, nefnd Bruce-áætlunin og er kennd við helsta höfund hennar, verkfræðinginn Robert Bruce. Bruce sá fyrir yfirvofandi umbreytingu efnahagsins frá framleiðsluefnahag í þjónustuefnahag. Tillögur hans voru öfgakenndar, þær fólust í því að jafna við jörðu heilu hverfin, jafnvel sögufræg hús, og byggja ný hús og flytja íbúa í stórum stíl til nýrra úthverfa (hér má sjá bút úr BBC þátt þar sem fjallað er sérstaklega um áætlun Bruce).

Sem betur fer var ekki farið eftir hugmyndum Bruce í þaula en engu að síður var fólk flutt, ekki aðeins til úthverfa sem byggðust hratt upp heldur voru einnig heilu bæirnir byggðir. Meðal nýrra bæja Skotlands sem voru byggðir til þess að taka við íbúum Glasgow voru: Austur Kilbride (1947), Glenrothes (1948), Cumbernauld (1956), Livingston (1962) og Irvine (1964) (þessi stefna skipulagsmála hefur eftir á verið nefnd yfirflæðiskenningin).

Hér á eftir fylgir útdráttur úr heillandi frásögn eftir Angelu McRobbie, sem tilheyrði kaþólskri fjölskyldu, þar sem hún segir frá uppvaxtarárum sínum á sjöunda áratug síðustu aldar í Glasgow:

Foreldrar mínir voru meðvitaðir um fordóma nágranna sinna sem ekki voru kaþólskir og litu niður á þessar stóru og óstýrilátu fjölskyldur. Þetta var sambland af bæði stétt og trú. Við virtumst alltaf vera með fyrstu kaþólikkunum sem fluttu inn í mótmælendahverfi. Smám saman bættustu fleiri kaþólikkar í hverfið. Móðir mín veitti skólabúningunum fyrst athygli, og síðan sá hún þá í messu og upp frá því höfðu þeir áunnið sér að vera raunverulegir nágrannar okkar, ólíkt fólkinu sem bjó sitthvorum megin við okkur sem var alltaf einhvern veginn öðruvísi, þau voru fjarlæg, sama hversu kurteis og jafnvel vinaleg þau voru. Það var eins og við yrðum alltaf að sanna að við værum ekki eins og þau gætu ímyndað sér að við værum. Að hafa hávaða í húsinu og í garðinum, rífast og jafnvel bara að leika sér, þetta gæti gefið nágrönnunum tilefni til að kvarta einfaldlega vegna þess að þeim fannst nú þegar að við værum of mörg og ef við ættum vini og við hrópuðum öll og öskruðum og hlypum um, þá væri búið að trufla friðinn á rólegu og hljóðlátu götunum í Kelvindale. Þetta reitti föður minn til reiði sem sagði að það væri eðlilegt að börn léku sér og skemmtu sér og ættu vini. Hann og móðir mín litu á þessar fjölskyldur, sem aldrei þvoðu þvott á sunnudag, heldur héldu sig innandyra og lásu í Biblíunni og virtust hafa óaðfinnanleg, snyrtileg hús sem smáborgaralegar, húmorslausar og illgjarnar.

Einkennandi fyrir þetta tímabil og þennan stíl borgarskipulags í Glasgow eru hinar svokölluðu Rauðavegsblokkir sem voru reistar á sjötta áratugnum en hafa nú allar verið jafnaðar við jörðu.

Í dag er þessi stefna borgarskipulagsmála talin hafa verið mjög misráðin. Andlegar afleiðingar þess að búa í svo fjölmennum og háum byggingun eru taldar mannskemmandi. Þessi stefna er jafnvel talin hafa stuðlað að óútskýrðum lægri meðalaldri íbúa Glasgow, sem nefnd eru Glasgow-áhrifin, hvort sem borið er saman við aðrar borgir í Bretlandi eða Evrópu.

Á árunum 1951 og 1977 fækkaði í kirkjusóknum kaþólsku kirkjunnar í elsta hluta miðbæjar Glasgow úr 69.000 og í 13.000 (svipaða sögu er að segja frá miðbæjum annara skoskra borga en höfundur þekkir ekki orsakir þess). Kaþólikkar fluttust í ný hverfi og í nýja bæji.

Prestaskóli Péturs Postula byggður

Á sjötta áratugnum var hinsvegar góðæri hjá kaþólsku kirkjunni í Skotlandi. Kaþólska kirkjan réðist ekki aðeins í byggingu fjölda kirkja í þessum nýju úthverfum og bæjum sem verið var að byggja, heldur einnig í byggingu fjölda kaþólskra skóla. Í Skotlandi eru enn starfræktir kaþólskir (trúarlegir) skólar samhliða öðrum „óháðum“ (veraldlegum) skólum.

Til þess að manna kirkjurnar þurfti að mennta presta. Allt frá dögum Kirkjuþingsins í Trentó hafði tíðkast að mennta kaþólska presta í sérstökum skólum þar sem mikið var lagt upp úr einveru þeirra og einangrun frá veraldlegu samfélagi. Í anda þess móderníska byggingarstíls sem réði ríkjum og kenndur er við franska arkitektinn Le Corbusier var hafist handa við byggingu einstaks prestaskóla í útjaðri smábæjarins Cardross.

Bygging Prestaskólans tók fimm ár og var hann reistur á árunum 1961-1966. Þegar hann opnaði árið 1966 var það líklega á hápunkti bólunnar sem hafði gert kaþólsku kirkjunni í Skotlandi kleyft að byggja upp ríki innan ríkisins.

Stuttmyndin hér að neðan heitir Space and Light og er um tuttugu mínútur. Hún var gerð árið 1972 og sýnir daglegt líf í prestaskólanum á þeim tíma. Veitið einstöku smiðsverki og byggingarstíl hússins athygli. Það er einnig áhugavert að bera saman þessa ungu prestanema í byrjun áttunda áratugarins við viðskiptafræðinga og millistjórnendur Kaupþings banka árið 2007. Hvorir fyrir sig töldu sig þjóna ósýnilegu afli (hönd í tilfelli viðskiptafræðinganna) og að í þessu afli fælist æðri tilgangur. Sagan hefur hins vegar leitt í ljós að drifkrafturinn var aðeins áfergja, dramb og stærilæti.

Adam var ekki lengi í paradís. Á sama tíma og Prestaskóli Péturs Postula var í byggingu var haldið afdrifaríkt kirkjuþing í Vatíkaninu á árunum 1962-5. Slík kirkjuþing voru fátíð, þar á undan var slíkt síðast haldið einni öld fyrr. Annað Vatíkanþingið táknaði örvæntingarfulla naflaskoðun kaþólsku kirkjunnar andspænis frjálslyndum gildum samtímans. Tákn tímanna var frasi sem kenndur var við þessa þróun innan kirkjunnar.

Og hver voru tákn tímanna?

Mikil endurreisn og uppbygging hafði átt sér stað eftir nær algera eyðileggingu seinni heimsstyrjaldarinnar. Nú fóru konur út á vinnumarkaðinn. En ekki síður var það menningarleg bylting, hippatímabilið svokallaða, frjálsar ástir, eiturlyf, stúdentaóeirðirnar ’68 ….

Kaþólska kirkjan var í beinni andstöðu við þessi frjálslyndu gildi samtímans. Kaþólska kirkjan lagði mikla áherslu á aga. Kirkjan var skipulögð eftir skýru stigveldi, prestar voru tengingin á milli guðlegs máttar og almennings og miðluðu þar á milli í messum sem haldnar voru á latínu. Prestum bar að vera skírlífir og var kirkjan á móti getnaðarvörnum (hvað þá fósturrofum).

Prestaskóli Péturs Postula var því aðeins starfræktur sem slíkur í um fjórtan ár, frá 1966 og til 1980. Þó að aðstaðan byði upp á um hundrað nemendur voru þar þó ekki nema rúmlega fimmtíu þegar mest lét. Á þeim fjórtán árum sem prestaskólinn var starfræktur sem slíkur var sagt að byggingin hefði verið erfið í viðhaldi og töluvert um leka og hljóðeinangrun slæm. Þá var dýrt að kynda bygginguna.

Eftir að hætt var að nota bygginguna undir starfsemi Prestaskólans var reynt að finna byggingunni annað hlutverk. Á tímabili var þar meðferðarheimili fyrir eiturlyfjafíkla. Um miðjan níunda áratuginn brann skoska sveitasetrið sem prestaskólinn var byggður utan um. Á síðasta ári voru rústirnar loks gefnar Kilmahew-sjóðnum og vonandi að þeim verði fundið verðugt hlutverk.

Eftirfarandi ljósmyndir tók höfundur í október 2020:

Sjá einnig

• Áhrif Skotlands á sögu Íslands þar sem stuttlega er farið yfir lýðfræðilega þróun Skotlands.
• Brútalismi í hnotskurn: Sovét-húsið í Kalíningrad.

Heimildir

• St Peter’s, Cardross: Birth, Death and Renewal bók eftir dr. Diane Watters
• Life after death? Resurrecting a modern ruin umfjöllun BBC
• The Cardross case eftir Hunter, A. Mitchell
• The Catholic population of Scotland 1878-1977 by James Darragh
• The Social Class of Catholics in Scotland eftir Lindsay Paterson
• Púðursamsæri Guy Fawkes 1605 eftir Guðbrand Jónsson
• Christ and Caesar eftir Robert Buchanan
• Overspill Policy and the Glasgow Slum Clearance Project in the Twentieth Century: From One Nightmare to Another?

Sögusviðið er Berlín 1964. Hátíðarhöld vegna 75 ára afmælis Hitlers eru í undirbúningi. Stórveldi hans samanstendur af flestum ríkjum Evrópu. Það stendur í stöðugu stríði við Sovétríkin, þar sem Stalín ræður enn ríkjum. Þýskaland hefur náð samkomulagi við Bandaríkin og bandamenn í Rómönsku Ameríku um „slökun spennu“ (détente).

Joseph Kennedy Bandaríkjaforseti er væntanlegur til Berlínar til fundar við Hitler. Á sama tíma rannsakar Xavier March (Rutger Hauer) dularfullt morðmál sem virðist teygja anga sína til innsta kjarna í nasistaflokknum. Hvaða leyndarmál búa að baki?

„Hvað ef?“-forminu hefur verið beitt í sagnfræði sem hugaræfingum um tilviljanir sögunnar. Það getur hjálpað okkur að skilja óreiðu veruleikans og fengið okkur til að endurmeta það sem við fyrstu sýn virðast óhjákvæmilegar niðurstöður. Hefðu Bandamenn getað tapað stríðinu? Hvernig hefði framhaldið litið út? Árið 2017 kom út íslenskt verk sem notast við formið, Örninn og Fálkinn eftir Val Gunnarsson. Hún spyr hvað hefði gerst ef nasistar hefðu hernumið Ísland á undan Bretum vorið 1940.

Breski listrýnirinn og rithöfundurinn John Berger lést árið 2017, níræður að aldri.

Hann er líklega frægastur fyrir heimildarþáttaröðina „Ways of Seeing“ sem hjá BBC árið 1972. Í þáttunum, sem eru fjórir talsins, dregur Berger á snilldarlegan hátt fram hvernig fólk horfir á listaverk sögunnar út frá ólíkum sjónarhóli á hverjum tíma. Berger gaf síðar út bók með sama nafni þar sem sömu hugmyndir koma fram.

Fríða Björk Ingvarsdóttir, rektor Listaháskóla Íslands, útskýrir hugmyndir Bergers svona:

Í tímamótabók sinni um myndlist, Ways of Seeing – eða Leiðir til að sjá – bendir einhver mesti hugsuður tuttugustu aldar, John Berger, á þá staðreynd að sýn okkar á heiminn kemur á undan orðum okkar um heiminn. Barnið horfir og þekkir löngu áður en það getur talað.

Berger bendir ennfremur á hvernig sýn okkar kemur á undan orðum í öðrum skilningi. Þ.e.a.s. í þeim skilningi að það er sýnin sem leggur grunninn að stöðu okkar í heiminum sem umlykur okkur. Við útskýrum þann heim með orðum, en orðin geta samt aldrei vegið upp á móti þeirri staðreynd að heimurinn er allt um kring. Sambandið á milli þess sem við sjáum og þess hvað við vitum verður m.ö.o. aldrei útkljáð.

Hér er svo spjall Johns Berger og Susan Sontag um frásagnarlistina:

Raftónlist er ekki lengur jaðarfyrirbæri í dag og er spiluð á vinsælustu skemmtistöðum Reykjavíkur. En fyrir þrjátíu árum var slík tónlist nokkurs konar neðanjarðarstarfsemi sem breiddist hratt út á meðal ungs fólks á meðan eldri kynslóðir klóruðu sér í kollinum.

Í þessari mynd frá 2008, sem Arnar Jónasson leikstýrði, eru viðtöl við tónlistarmenn og gamlar klippur sem sýna eitt og annað fróðlegt frá árunum í kringum 1990, þegar danstónlistarbylgjan hófst. Horfið á myndina í fullri lengd hér!

Í níu ár samfleytt bjuggu hjónin Blómey Stefánsdóttir og Óskar Magnússon í næstum 400 metra hæð yfir sjávarmáli í litlum torfbæ uppi á fjalli fyrir ofan Skíðaskálann í Hverdölum.

Óskar vann við Reykjavíkurhöfn og hjólaði 35 kílómetra leið til vinnu daglega, jafnt að vetri sem sumri.

Hann var þá kominn vel á sjötugsaldur en trúarhiti, eldmóður og reiði í garð þjóðfélagsins hélt honum gangandi.

Hann hafði áður byggt magnað hús í Blesugróf, sem kallað var „Kastalinn“ en hafði þurfti að hrekjast úr því 1973 þegar Breiðholtsbraut var lögð þar.

Hann gerðist utangarðsmaður í mótmælaskyni í torfbænum litla sem hann reisti á fjallinu og þraukaði þar með konu sinni í heil níu ár við sérstaklega erfiðan kost þar sem vetrarríki og stórviðri ríktu líkt og á hálendi væri langt fram á sumar og stundum strax aftur í september.

Ómar Ragnarsson, https://omarragnarsson.blog.is/blog/omarragnarsson/entry/1297477/

Frekari upplýsingar um þessa heillandi bók má finna í grein eftir listfræðinginn Christopher S. Wood.

via publicdomainreview

Hinn finnski höfundur Múmínálfanna var auðvitað fjölhæfur snillingur sem samdi ekki einungis hinar stórkostlegu bækur um Múmíndalinn, heldur myndskreytti fjölda annarra bóka. Eins og Lemúrinn hefur áður sagt frá myndskreytti hún sænsku útgáfu Hobbitans eftir J.R.R. Tolkien árið 1962.

Myndirnar sem við sjáum hér eru ekki af síðri endanum frekar en fyrri daginn hjá Tove Jansson. Sköpunarkrafturinn birtist í hverju smáatriði.

Ævintýri Lísu í Undralandi eftir Bretann Lewis Carroll kom fyrst út árið 1865 og hefur komið út í óteljandi útgáfum á um 100 tungumálum. Bókin kom fyrst út á íslensku árið 1937 en þýðandi mun vera ókunnur. Sú þýðing hefst svona:

1. þáttur.
Kanínuholan.

Lísa litla hafði ekkert fyrir stafni og hún var orðin leið á að sitja á bekknum við hlið systur sinnar. Öðru hvoru gaut hún augunum til bókarinnar, sem systir hennar var að lesa. Í bókinni voru engar myndir. „Og hvað er gaman að bókum, sem engar myndir eru í“, hugsaði Lísa.

Það var sólbjartur sumardagur og hitamollan gerði Lísu ákaflega lata. Hún var að hugsa um, hvort hún ætti að standa á fætur og búa til fíflafesti, en hún var svo löt, að hún nennti varla að tína fíflana. Skyndilega kom hún auga á hvíta kanínu, sem hljóp fram hjá.

Þetta var nú ekkert sérstaklega undarlegt og Lísa varð ekkert afskaplega hissa, þegar kanínan sagði: „Hamingjan góða! Hamingjan góða! Ég er að verða of seinn“. En nú tók kanínan úr upp úr vestisvasanum, leit á það og flýtti sér burtu. Og þá féll Lísu litlu allur ketill í eld. Hún spratt á fætur, höggdofa af undrun, því að hún hafði aldrei fyrr á æfi sinni séð kanínu í vesti og með vasaúr. Hún hljóp á eftir kanínunni yfir akurinn og sá hana skjótast inn í stóra kanínuholu.

Í sömu andrá var Lísa litla komin inn í holuna á eftir kanínunni, án þess að hugsa hið minnsta um það, hvernig hún kæmist út aftur.

Lísa litla í Undralandi
eftir Lewis Carroll
með myndskreytingum eftir John Tenniel
í íslenskri þýðingu frá 1937 (þýðandi ókunnur)
(tungutak.blogspot.com)

En Bernstein var einnig frábær í að miðla þekkingu sinni á tónlist á einstaklega aðgengilegan og smitandi hátt, hvort sem það var til byrjenda eða lengra kominna.

Á sjöunda áratug síðustu aldar hjálpaði hann til að mynda skólabörnum við að skilja leyndardóma klassískrar tónlistar í tónleika/fyrirlestraröðinni Tónleikar unga fólksins (e. Young People’s Concerts):

Árið 1973 hélt hann svo fyrirlestraröð fyrir „lengra komna“ sem báru yfirskriftina Ósvaraða spurningin (e. The Unanswered Question) á vegum Harvard háskólans.

Í þeim reyndi hann að skilja sjálfur, og jafnframt miðla þeim skilningi áfram til nemenda sinna, hvað tónlist væri í raun og veru, hvaðan hún kæmi og hvernig hún byggðist upp.

Þar notaðist hann við ýmsar áhugaverðar aðferðir, meðal annars hugmyndir Noam Chomsky um málvísindi sem þá voru tiltölulega nýjar af nálinni:

Leonard Bernstein lést árið 1990, 72 ára.

Einar hefur haldið tugi einkasýninga á undanförnum þremur áratugum. Hann hefur starfað sem ljósmyndaritstjóri Morgunblaðsins og sem menningarritstjóri blaðsins nú síðustu ár. Á sama tíma hefur Einar starfað sem stundakennari, bæði við Listaháskóla Íslands og Ljósmyndaskólann. Ljósmyndir Einars hafa þá einnig verið birtar í blöðum og tímaritum um allan heim. Hann hefur komið að gerð um 50 bókmenntaverka sem höfundur, ljósmyndari eða hvort tveggja. Meðal verka Einars má nefna Án vegabréfs – ferðasögur (2011) og Landsýn/ Land Seen (2017). Ljósmyndadagbækur hans hafa vakið verðskuldaða athygli og þá eru áhugamál á borð við íslenska náttúru, stangveiði og ferðalög til framandi landa oft í brennidepli.

Einar ætlar að taka Proust-próf Lemúrsins, sem er auðvitað miskunnarlaus þjófnaður og virðingarvottur við þýðingu Egils Helgasonar á prófinu, eins og má lesa um hér. 

Sæll, Einar. Við erum að ræða saman á föstudegi í upphafi maí. Það hefur verið mikið að gera í kennslu eins og jafnan á þessum árstíma hjá þér. Hvernig hefurðu það í dag? 

Ég er þokkalegur, takk fyrir. Stirður eftir silungsveiði gærdagsins – veiði getur reynt á… svo var það erillinn í dagvinnunni á föstudegi. Svona er lífið.

Svona er lífið. En þú ert til í prófið? 

Heldur betur – sjálfsagt góð byrjun á helginni, eða ég vona það…

Segjum tveir. Ræsum þetta. 

Hver er þín hugmynd um hamingju? 

Það byrjar á brattann: Ein góð hugmynd um hamingju er að vera við eftirætis á, þar sem ég hef komið ár eftir ár svo hún hefur smám saman farið að flæða um æðar mér, og leggja fallega flugu þar vongóður á hylinn…

Hvað óttast þú mest?

Flestir hljóta að óttast dauðans óvissa tíma – og þá sinn eiginn. En eftir að ég varð faðir óttast ég meira að eitthvað slæmt gæti hent dætur mínar.

Hvað er þér verst við í eigin fari? 

Ég er nú orðinn það gamall að ég hlýt að vera búinn að sætta mig við það hvernig ég er… helst að það pirri mig að komast ekki yfir allt það sem ég vil gera.

Hvað er þér verst við í fari annarra? 

Neikvæðni kemur fyrst í hugann – hún getur verið ergileg. Þegar fólk sér ekki jákvæðu hliðarnar og leitar ekki lausna með jákvæðum hætti. Líka yfirlæti, og ætli ég nefni ekki leti líka…

Hvaða lifandi manneskju dáir þú mest? 

Ég reyni að upphefja enga í huga mér, en ég get frekað dáð snjöll verk sem snjallt fólk skapar. Bestu listamennirnir eru til dæmis oftast nær venjulegt og hógvært fólk, eins og vera ber, og ástæðulaust að dá það… Nei, ég nefni engan, nema þá bara fjölskylduna sem umber mig fyrir að vera eins og ég er.

Hvað, ef eitthvað, áttu til að gera í óhófi? 

Það sem er gott og gaman er erfitt að gera í óhófi, meðan það gerir andanum gott. 

Hvert er hugarástand þitt núna? 

Satt best að segja þá er það býsna gott. Ég er að leggja hönd á fjögur síðustu bókverkin af fjórtán úr eins-og-hálfs-árs dagbókarverkefni, bækur sem ég gef út í 50 tölusettum eintökum, og hlakka til að ljúka hönnun þeirra í kvöld og á morgun.

Hver er ofmetnasta dyggðin? 

Dyggðirnar ræddi ég einmitt við kollega sem voru samtímis mér í Rómaríbúð norrænna listamanna í fyrra og komst í raun ekki að niðurstöðu um þetta. Aristóteles taldi upp dyggðir, Biblían líka, og svo voru það dyggðirnar sjö sem Caravaggio túlkar glæsilega í altaristöflu í kirkju í Napólí. Allt ólík nálgun. Ein miðaldadyggðanna er skylda manna að grafa þá dauðu – ætli ég nefni hana ekki bara, við erum búin að fela það verk verktökum… 

Við hvaða tækifæri lýgurðu? 

Einstaka sinnum smávegis hvít lygi og þá til að trufla ekki flæði lífsins að ástæðulausu. Ekkert alvarlegt við það…

Hvað þolir þú minnst við útlit þitt? 

Karl á sextugsaldri er fyrir löngu búinn að sætta sig við útlitslýtin – eða það er fyrir löngu orðið of seint að gera eitthvað við þeim. Hálfblint auga gæti hafa pirrað en svo er bara eitthvað skemmtilegt við það að vera hálfblindur ljósmyndari.

Hvaða eiginleika kanntu mest að meta í fari karla? 

Bara karla? Ég get nefnt jákvæðni, vinnusemi, áhuga um lífið og listina… það er svo margt, og auðvitað traust. Hvað má nefna margt? Látum þetta duga…

Hvaða eiginleika kanntu mest að meta í fari kvenna?  

Eins gott að þú spyrð líka að því! Nákvæmlega þá sömu…

Hvaða orð, eða frasa, áttu til að nota of mikið? 

Hmm… ég vona að ég sé ekki mikill frasaakóngur. Tyggjóorðið sko nota ég líklega of mikið. Man ekki eftir frösum. Afsakaðu það.

Hver er stærsta ástin í lífi þínu? 

Við Ingibjörg kona mín kynntumst fyrir 34 árum á balli í Stapa þar sem ég spilaði á bassann. Giftum okkur tuttugu árum síðar. Tvær dætur. Köttur. Mikil ást þar. Og svo er það lífið, nauðsynlegt að elska það til að njóta.

Hvar og hvenær varst þú hamingjusamastur? 

Það er göfugt markmið að leita sífellt hamingjunnar. Ég hef oft fundið hana við mínar eftirlætis veiðiár. Og fyrir framan verk eftir Caravaggio …

Yfir hvaða hæfileika myndirðu helst vilja búa yfir? 

Að geta birst fyrir framan öll þau myndlistarverk og á öllum þeim heimsins sýningum sem mig langar að sjá – og geta sleppt fyrirhöfninni, svo ekki sé minnst á kostnaðinn, við að komast á staðinn.

Ef þú gætir breytt einhverju einu við sjálfan þig, hvað væri það? 

Kannski, að vera enn agaðri í vinnunni við mín eigin persónulegu verkefni.

Ef þú myndir endurholdgast sem önnur manneskja, dýr eða lifandi vera, hvað væri það? 

Ég kýs að nefna William Gershom Collingwood – hann var góður maður.

Í hvaða borg/landi myndirðu helst vilja búa? 

Reykjavík varð fyrir valinu, við snérum heim frá New York fyrir aldarfjórðungi. Ég lít enn á New York sem annað heimili, kem þar oft, en gallarnir á bandaríska kerfinu eru miklir. Hér á Norðurlöndum búum við að besta og sanngjarnasta samfélagsskipulag sem enn hefur verið þróað – þótt það sé auðvitað líka með vissa galla. En Reykjavík já, vegna tungumálsins, bókmenntanna, og íslenskrar náttúru. Svo er hitt að ég er með mikið Indlandsblæti, hef dvalið löngum þar suðurfrá og á sterka tengingu við elstu borg jarðar, Varanasi. Hún fær því að vera með hinum tveimur á listanum.

Hver er mikilvægasti hlutur sem þú hefur átt? 

Ætli ljósmyndarinn verði ekki að nefna myndavél … Eftirlætis bækur og myndverk hafa líka verið mikilvæg fyrir mig tilfinningalega.

Hver er mesti harmur sem þú gætir hugsað þér? 

Ég endurtek svar síðan áðan – ef eitthvað illt henti dætur mínar.

Hvað finnst þér skemmtilegast að gera?

Það er þetta með hamingjuna – ég er alsæll á kafi í góðri bók, hlýðandi á góða tónlist eða við að njóta áhugaverðrar myndlistar. Nefni samt það að kasta flugu á straumvatn og reyna að fá fisk til að taka – og það að mæta verki eftir Caravaggio sem ég hef ekki séð áður. Þeim fer þó fækkandi.

Hver er sterkasti þátturinn í þínu fari? 

Finnst erfitt að segja eittvað um það sjálfur… ég reyni bara að standa mig vel í því sem ég tek að mér.

Hvaða rithöfundar eru þér mest að skapi? 

Þessi er erfið! Ég hef afskaplega fjölbreytilegan bókmenntasmekk. Húsið er fullt af bókum. Hm… ég nefni bara vini mína, sem hafa haft áhrif á mig með vináttunni og skrifum sínum: Gyrðir, Jón Kalman, Óskar Árni, Eiríkur Guðmundsson… og ég gleymi mörgum eða kem þeim ekki að. Ónefndur höfundur Njálu… hana les ég árlega. Svo þeir erlendu, Carver kemur í hugann. Allir ferðasagnahöfundarnir – ég safna ferðasögum, finnst það svo áhugavert form sem steypir saman öllum bókmenntagreinum, Chatwin auðvitað framúrskarandi þar. Og svo ljósmyndaskríbentar: ljósmyndarinn Robert Adams og hans frábæru greinasöfn, Teju Cole, Geoff Dyer. Svo ég gleymi ekki ljósmyndurunum sem pökkuðu verkum sínum svo meistaralega í bækur: Cartier-Bresson, Mary Ellen Mark, Robert Frank, Joel Sternfeld…

Hvaða skáldskaparpersóna er þér mest að skapi? 

Ætli ég nefni ekki bara drenginn í Gangandi íkorna eftir Gyrði Elíasson. Ég hef lesið þá bók oftar en nokkra aðra skáldsögu, skrifaði BA-ritgerðina um fyrstu prósaverk Gyrðis. Hef alla tíð fundið fyrir mikilli tengingu við hans verk og hugarheim.

Hvaða einstaklingur úr mannkynssögunni er þér mest að skapi? 

Sem betur fer hef ég haft spurnir af nokkrum góðum úr sögunni en þær samvistir sem ég átti við W.G. Collingwood um þriggja ára skeið – eða réttara sagt verk hans og hugmyndir, hann var fæddur 1854, látinn 1932, fær mig til að nefna hann. Einstakur maður.

Hvaða einstaklingur úr mannkynssögunni er þér síst að skapi? 

Það er erfitt að sjá framhjá sjálfhælna raðlygaranum sem situr nú í Hvíta húsinu vestanhafs til annnarra ómerkilegra karaktera. Það er samt nóg af þeim. En ástæðulaust að skjalla þá með því að nefna þá.

Hvaða tónlistarfólk er þér mest að skapi? 

Hér er rétt eins og með rithöfundana hægt að nefna ótal ótal marga. Hlusta mikið á tónlist og hef afar fjölbreytilegan smekk, held ég að ég geti fullyrt. Nefni fyrst Tom Waits, hann hefur fylgt mér óslitið frá unglingsárum, og haft þannig áhrif á mig. Svo eru það djassmennirnir eins og Coltrane, Mingus, Miles. Og miklu fleiri. Megas og Bubbi eru þarna báðir. Ein eftirminnilegasta listræna upplifunin var á tónleikum Nick Cave og Bad Seeds í Beacon-leikhúsinu í New York fyrir þremur árum. Mitt tónskáld er J.S. Bach, hlusta á verk hans meðan ég vinn, dag eftir dag – og síðustu misseri hef ég hlusta meira á Bach-plötu Víkings Heiðars en nokkuð annað; þangað til nýja platan hans kom á fóninn, með verkum eftir Debussy og Rameau – hef hlýtt daglega á hana…

Hvernig viltu deyja? 

Á bakkanum við eftirlætis hylinn… En kannski er það óþarfa sjálfselska, þá þyrftu aðrir að sjá um að drösla skrokknum í burtu. Af tillitssemi við fólk ætti maður því að deyja sem styst frá líkhúsinu.

Hvert er uppáhaldsblómið þitt? 

Öll blómin sem ná að stinga upp kollinum í íslenskri náttúru eru í uppáhaldi, fyrir að þrauka og gleðja. 

Hvert er uppáhaldsfjallið þitt? 

Bjarnafell og Bláfell eru fjöll æsku minnar, sveitarinnar hjá ömmu og afa. Hafrafell er fjall veiðidraumanna. 

Áttu þér eftirlætis einkunnarorð/mottó? 

Nei, það hefur mér aldrei dottið í hug. Ég dáðist þó að blaðinu sem fannst í vinnubókum Jóhannesar Kjarvals þar sem hann skrifar orðið starfa, starfa, starfa aftur og aftur og aftur. Kannski ætti ég að taka það upp.

Prýðilegt! Þá er þetta komið, kærar þakkir fyrir þátttökuna, kæri Einar. 

Þakka þér sömuleiðis kæri lemúr! Þetta var ekkert svo erfitt og hreinlega gaman.