Þegar Afganistan ber á góma hugsa flestir um fátækt og styrjaldir, jarðsprengjur og trúarofsa. Það er skiljanlegt, enda er Afganistan samtímans gjörsamlega eyðilagt land. Borgaralegt samfélag, menntun og uppbygging hefur orðið áratugalöngum styrjöldum og trúarofstæki að bráð. En svona var ástandið ekki alltaf. Á árunum 1950–1970 virtist flest benda til þess að landið væri að nútímavæðast og stíga fyrstu skrefin til velmegunar.

Lemúrinn birtir hér safn af ljósmyndum frá Kabúl á árunum 1950–1970, þegar margt var á uppleið í þessu ófarsæla landi.

Mæður með börn sín á löngu horfnum leikvelli. Konurnar sjást ganga um berleggja í pilsum. Slíkt væri óhugsandi í dag, því konur í Afganistan búa nú við skelfilega kúgun.

Borgarbúar á leiðinni í bíó.

Hér sjáum við svæði háskólans í Kabúl. Á 6. og 7. áratugnum klæddust nemendur vestrænum fötum. Nemendur af báðum kynjum gátu hittst og spjallað saman opinberlega. Það þekkist varla í Afganistan í dag.

Ungar stúlkur í plötubúð.

Hjúkrunarkonur sitja fyrirlestur um líffærafræði.

Á árunum 1950–1970 bauðst konum að stunda nám í læknisfræði og öðrum fögum við Kabúl-háskóla.

Ljósmóðir með barn á spítalanum í Kabúl.

Áður bauð afganska ríkið upp á læknisþjónustu í fjarlægum sveitahéruðum. Í dag væri slíkt allt of hættulegt fyrir starfsfólk.

Þjóðverjar aðstoðuðu Afganistan við uppbyggingu vatnsorkuvers í byrjun 6. áratugarins. Það stendur enn.  Í dag hafa um 20% afganskra heimila aðgang að rafmagni.

Smáiðnaður blómstraði í Afganistan á þessum árum.

Ungar stúlkur í skátahreyfingu.

Búðargluggar í miðborginni sýna nýjustu kjólana til sölu.

Starfsfólk að undirbúa bóluefni á spítalanum í Kabúl.

Fæðingardeildin á Kabúl-spítala. Í Afganistan í dag er fæðingartíðnin há, að meðaltali 5.5 börn á konu.

Afganski herinn tilheyrir nú sögunni. Bandaríkjamenn hafa á síðustu árum varið milljörðum dollara í að þjálfa upp nýjar afganskar öryggissveitir, án marktæks árangurs.

Áður voru ríkisstjórnir Afganistans skipaðar menntamönnum sem lært höfðu á Vesturlöndum og klæddust vestrænum fötum.

Fataverksmiðja. Á þessum tíma var mikil uppsveifla í efnahagslífi landsins. Linnulaust stríð hefur nú gert efnahagsuppbyggingu svo að segja ómögulega.

Rafmagnslýsing er ávísun á velsæld. Hér sjáum við Kabúlbúa halda upp á þjóðhátíðardag Afganistans á miðjum 7. áratugnum. Borgin er öll í ljósum. Nú er Kabúl hulin myrkri að nóttu til.

Útvarpsstöð í Kabúl.

Radio Kabúl var stofnað á 4. áratug síðustu aldar.

Húsgagnaverslun.

Ávaxta– og grænmetismarkaður.

Strætisvagn í miðborginni.

Heimild: Афганистан 50-ых и 60-ых годов

Árið 2004 veiktist Palestínuleiðtoginn Yasser Arafat skyndilega og lést skömmu síðar, 75 ára að aldri. Ekki virðist þó allt hafa verið með felldu. Margt bendir til þess að geislavirki þungamálmurinn pólóníum hafi dregið hann til dauða. Aðeins leyniþjónustur kjarnorkuríkja þykja líklegar til þess að geta orðið sér úti um þetta fágæta frumefni í nægilegu magni til þess að verða mönnum að bana.

Katarska fréttastöðin Al-Jazeera fjallar um málið í þessum fimmtíu mínútna fréttaþætti.

BBC heimildarmyndin Inside the Saudi Kingdom (ísl. Í Sádí-konungdæminu) frá árinu 2008 veitir sérstaka sýn á íhaldssama þjóðfélagsskipan Sádí-Arabíu, sem er eitt afturhaldssamasta þjóðríki heims. Þar í landi ríkja sjaría-lög og óbilgjarnt einræði Sád-fjölskyldunnar, og réttindi kvenna eru takmörkuð. Sádarnir eru nánir bandamenn Bandaríkjanna, enda sér landið fyrir um 10% af olíuframleiðslu heims.

Við gerð myndarinnar fékk kvikmyndagerðarmaðurinn Lionel Mill sérlegan og óvenjulegan aðgang að bróðursyni Abdúlla konungs, Prins Saud bin Abdul Mohsen, en hann er einn af valdamönnum Sád-fjölskyldunnar og ríkisstjóri borgarinnar Ha’il. Prins Saud var menntaður í Bretlandi og ræðir ítarlega um land sitt og þjóð, um arabíska réttvísi og um þær þjóðfélagsbreytingar sem internetið og aukin menntun kvenna munu innleiða.

Abdelkahar Belhadj, sjö ára gamall sonur alsírska íslamistans Alís Belhadj, ávarpar hér fjöldann árið 1991.

Front Islamique du Salut, íslamistaflokkur Alsírs, var þá undir stjórn föður hans. Flokkurinn átti stóran þátt í blóðugri borgarastyrjöld sem braust út þar í landi 1992 og stóð fram til ársins 2002.

Ungi drengurinn er nú látinn. Árið 2006 gerðist hann meðlimur í AQIM, Norður-Afríkuvæng Al-Kaída samtakanna, og var skotinn til bana af alsírskum öryggissveitum í júlí 2011. Hann var þá á leiðinni til höfuðborgarinnar með það fyrir stafni að taka þátt í sprengjutilræði.

Hér sjáum við unga íslamistann Abdelkahar Belhadj með AK-47 hríðskotabyssu.

Tengdar greinar:  Fjögurra ára gamall eldklerkur.

Hér heyrum við palestínsku tónlistarkonuna Shadia Mansour flytja baráttulagið „Al Kufiyyeh Arabeyyeh“ (ísl. „Slæðan er arabísk“) ásamt rapparanum M1 úr bandarísku hipp-hoppsveitinni Dead Prez.

Tónlistarmyndbandið er tekið upp í Palestínu. Mansour er 27 ára og er búsett í London. Hún hefur verið kölluð „fremsta konan í arabísku hipp-hoppi“ af breska ríkisfjölmiðlinum BBC.

Lemúrinn hefur áður fjallað um arabískt byltingarrapp.

Þann 23. september árið 1932 stofnaði Ibn nokkur Saud konungsríki í eyðimörkinni á Arabíuskaga sem hann nefndi eftir sjálfum sér. Æ síðan hefur Sádi-Arabía haldið upp á þjóðhátíðardag sinn þann 23. september á ári hverju.

Árið 1992 var haldið upp á sextíu ára afmæli konungsríkisins með ýmsum hætti, og meðal annars var ákveðið að semja sérstakt þjóðhátíðardagslag. Og þó svo að Sádi-Arabía sitji á gífurlegum olíuauð og sé með ríkari löndum heims var ekki látinn mikill peningur í lagasmíðina. Til verksins var fengin lítt reynd hljómsveit skipuð pakistönskum verksmiðjustarfsmönnum.

Afraksturinn varð lagið „Started with the Desert“, hressilegt popplag á ensku sem síðan var spilað í sádísku sjónvarpi. Eina upptakan af þessari snilld sem hefur varðveist er ansi vond og oft erfitt að greina orðaskil, en hér er textinn allur á ensku:

Started with the desert

Came from the desert

Came in September

Life was so difficult nothing in the desert, suddenly with the help of God life became much better, proudly attracted by wisdom of the founder

History to remember desert life was harder, King Saud, Faisal, Khalid and Fahad, together stronger they are the maker

Make with the desert

Rise in the desert. divided in the desert, start in September

Life began in desert

King Abdul-Aziz

Hey this is the song Saudi Arabia, sing the song with us, hey oh yeah

Malik Fahad Bin Abdul-Aziz Al-Saud, day by day they build up

Time to time they prosper

Resided together

No office were in desert no park were in desert no roads were in desert no cars were in desert

The flower the water the park in the desert

Students were zero now they are the million hospitals were zero now they are the hundred

Pleasure and prosper with guidance of the leader

King Fahad King Fahad the leader of the nation

Oil reserve are here

Gold reserve are here

Love Saudi Arab

King Fahad is the thinker

King Fahad is the leader

We love King Fahad

Mehmet II var aðeins tuttugu og eins árs þegar Konstantínópel féll árið 1453, en þessar teikningar eru úr skissubók sem hann hefur líklega átt á nokkrum árum áður, á unglingsaldri. Auk þess að teikna andlit, dýr og plöntur hefur hann æft sig í skrift og gert fangamark sitt.

Í dag fréttum við heldur lítið frá Gaza nema í tengslum við stríð og aðrar hörmungar. Því miður má segja hið sama um sögu borgarinnar í myndum. Æði margar myndir tengjast stríði og dauða.

En auðvitað hefur ekki alltaf geysað stríð í Gaza.

Bandarískir ljósmyndarar tóku nokkrar myndir af Gaza einhverntímann fyrir upphaf fyrri heimsstyrjaldar. Lesendur Lemúrsins hafa þegar slegist í för með sömu hæfileikaríku ljósmyndurum til borganna Aleppó og Homs í Sýrlandi. Myndirnar frá Gaza eru glæsilegar, en þær eru ópersónulegri en myndirnar frá sýrlensku borgunum — það er minna um mannfólk, þær fáu hræður sem við sjáum eru langt í burtu, ógreinilegar.

Börn leika sér í gömlum rústum.

Mannlíf í húsagarði.

Aðalgatan í Gaza-borg.

Svo skall heimsstyrjöldin á. Við Gaza háðu Bretar og Ottóman-Tyrkir blóðugan bardaga í október og nóvember 1917. Tugþúsundir hermanna beggja stórvelda féllu eða særðust, og eyðileggingin var mikil.

Hin aldagamla aðalmoska borgarinnar — mínaretta hennar eða turn ber við himinn á mörgum myndanna hér að ofan — var meðal annars nær algjörlega eyðilögð. Bretar báru sigur úr býtum og lögðu undir sig Gaza-svæðið.

„Rústirnar í Gaza eftir árásina miklu“, 1917.

„Moskan í Gaza eftir fyrstu og aðra árás“, 1917.

Kirkjugarður fyrir hermenn Breta og Bandamanna sem féllu í bardaganum um Gaza 1917.

Breskir hermenn minnast kollega sinna sem létu lífið við að tryggja Bretum yfirráð yfir Gaza, árið 1925.

Við ljúkum tímaferðalagi okkar um Gaza árið 1938. Svæðið er nú tryggilega undir breskum yfirráðum — en stutt í að átökin hefjist á ný. Bandaríkjamaðurinn John D. Whiting fór þá um Gaza á ferðum sínum um Miðausturlönd með hópi landa sinna. Ólíkt bandarísku myndunum sem birtust hér að ofan tók Whiting engar yfirlitsmyndir af borginni — en loksins fáum við að aðeins að skyggnast inn í líf almennra borgara.

Og á Gaza-ströndinni alræmdu fóru bandarísku ferðamennirnir í pikknikk.

Fiskimenn á Gazaströndinni.

Heyflutningar.

Gyðingar við vinnu sína fyrir utan borgina.

Leirkeramarkaður.

Gyðingastúlka í vinnunni.

Leirkerasmiður á leið á markaðinn.

Bandarískir ferðamenn á ströndinni.

Pikknikk.

Vafalaust hefur dágóður hluti ferðamanna til Egyptalands farið um hið risastóra Tahrír-torg á leið sinni til egypska þjóðminjasafnsins, sem þar stendur innan um hótel og opinberar byggingar.

En umheiminum þótti torgið þó ekki sérstaklega merkilegt fyrr en þar söfnuðust hugrakkir mótmælendur og kröfðust afsagnar Hosnís Múbaraks forseta.

En saga Tahrír-torgs hófst rúmum 150 árum fyrr.

Ismaíl, khedívi (konungur) Egyptalands frá 1863 til 1879, gekk í skóla í París eins og aðalsmanni sæmdi. Þar varð piltur vitni af hinni viðamiklu endurbyggingu borgarinnar undir stjórn Haussmann baróns, þegar miðaldaborgin fékk að víkja fyrir breiðgötum og torgum.

Kannski vildi khedívinn eignast sína eigin París á Nílarbökkum. Því þegar hann tók við valdataumum var eitt af hans fyrstu verkum að fyrirskipa byggingu nýs og glæsilegs hverfi að evrópskri fyrirmynd, beint vestur af hinni aldagömlu höfuðborg Fatímída.

Ismaíl nefndi nýja hverfið að sjálfsögðu eftir sjálfum sér, og fékk það nafnið Ismaílía. Aðaltorg hverfisins fékk líka nafn hans, Maydan al-Ismailia, Ismaílía-torg.

Ismaílía-torg var stórt og mikið en fyrstu áratugina var þar heldur lítið við að vera. Það var í raun í útjaðri borgarinnar og helstu byggingarnar sem við torgið stóðu voru stórir hermannaskálar. Skálarnir höfðu upphaflega verið ætlaðir egypska hernum, en breski herinn tók þá snarlega yfir þegar hann kom til Kaíró árið 1882.

Kort af Ismaílía-hverfi úr ferðahandbók frá 1885.

Loftmynd af Níl, tekin úr loftbelg árið 1914. Á hægri árbakkanum má sjá bresku hermannaskálana og þjóðminjasafnið.

Um aldamót tuttugustu aldar byrjaði líf að kvikna á Ismaílía-torgi, og það færðist í áttina að því torgi sem við könnumst við í dag. Bygging egypska þjóðminjasafnsins, í norðurhluta torgsins, reis árið 1902. Fagurrautt safnið, beint við hliðina á hermannaskálum breska heimsveldisins, hlýtur að hafa verið ansi áberandi tákn um kraft og þrautseigju egypskrar menningar og sögu.

En Kaíróbúar byrjuðu líka fljótt að notafæra sér stærð torgsins til þess að mótmæla — gegn Bretum og síðar gegn konungsveldinu. Eftir byltinguna 1919, og sjálfstæði Egypta frá Bretum, byrjuðu borgarbúar að kalla Ismaílía-torg öðru nafni í daglegu tali — þeir kölluðu það Maydan al-Tahrir, Frelsunartorg.

Það varð síðan opinbert nafn torgsins eftir byltinguna árið 1952.

Egypska þjóðminjasafnið nýbyggt árið 1905.

Mannlíf á Tahrír-torgi á fimmta áratugnum. Þjóðminjasafnið er til vinstri.

Seint á fimmta áratugnum lét Farúk, þáverandi konungur, reisa risastóran granítstall mitt í hringtorginu í miðju Tahrírs. Stallurinn var ætlaður styttu af afa konungs, mannsins sem torgið var upphaflega skírt í höfuðið á, Ismaíl khedíva. En styttan var búin til í útlöndum og var mun lengur í smíðum en stallurinn. Þegar hún kom loks til Egyptalands síðla sumars árið 1952 var það of seint — egypsku konungsættinni hafði þá verið steypt af stóli.

Tómur fótstallurinn stóð þrátt fyrir það óhreyfður í áratugi, eins og risavaxið minnismerki um örlög konungsveldisins. Þegar Gamal Abdúl Nasser lést árið 1970 vildu einhverjir loks taka stallinn í notkun og reisa þar styttu af hinum fallna forseta, en slík stytta leit heldur aldrei dagsins ljós. Stallurinn var loks fjarlægður á áttunda áratugnum þegar jarðlestarstöð var byggð við torgið.

Bygging ægilega stjórnsýslukastalans sem gnæfir yfir suðurhluta torgsins og er kallaður Mogamma hófst líka í lok fimmta áratugarins, á síðustu árum konungsveldisins. Þessi risavaxna bygging var heldur ekki tilbúin fyrr en eftir byltinguna, en reyndist henta fullkomlega í hið mikla skrifræði sem fylgdi nýjum stjórnvöldum. Fáir borgarbúar hafa sloppið við heimsókn þangað að sækja um leyfi eða fylla út öll möguleg eyðublöð.

Tahrír-torg árið 1953. Á miðju hringtorginu er styttustallurinn tómi og byggingu ‘Mogamma’ er nýlokið.

Hinn glæsilegi stallur stóð enn árið 1974.

Þegar Nasser settist í forsetastól var Tahrír-torg orðið næstum aldargamalt. Kaíróborg hafði vaxið gífurlega á ævi þess og torgið var ekki lengur í útjaðri heldur í miðbænum. Ný stjórnvöld undirstrikuðu mikilvægi torgsins með því að láta byggja fleiri opinberar byggingar í kringum það — breski herinn hafði loks látið sig hverfa í lok fimmta áratugarins svo að nóg var pláss til nýbygginga.

Þar á meðal var bygging Arababandalagsins og svo höfuðstöðvar flokks Nassers sjálfs, Arabíska sósíalistabandalagsins — byggingin sem síðar féll í skaut Þjóðarlýðræðisflokks Hosní Múbaraks, en varð svo byltingareldinum að bráð í ársbyrjun 2011.

Litríkt torg á póstkorti frá áttunda áratugnum. Við hliðina á þjóðminjasafninu stenda nú höfuðstöðvar stjórnarflokksins, Arabíska sósíalistabandalagsins.

Önnur hlið á Tahrír á póstkorti frá sama áratug. Brúin yfir á eyjuna Gezira.

Tahrír í janúar 2011.

Mótmælendur á Tahrír-torgi kveiktu í höfuðstöðvum stjórnarflokksins þann 28. janúar.